Janusz Olejniczak – twórczość, koncerty i dorobek artystyczny

Janusz Olejniczak to jedna z tych postaci, przy których słowo „wybitny” nie jest pustym komplementem – to po prostu opis stanu faktycznego. Urodzony 2 października 1952 roku we Wrocławiu, przez ponad pół wieku budował pozycję jednego z najważniejszych chopinistów na świecie, nagrywał płyty dla Sony Classical i CD Accord, grał w Carnegie Hall i Filharmonii Berlińskiej, a na koniec kariery zostawił po sobie ponad czterdzieści albumów i ścieżkę dźwiękową do jednego z najważniejszych filmów o Chopinie. Odszedł 20 października 2024 roku w Warszawie, w wieku 72 lat, kilka miesięcy przed planowanym zasiadaniem w jury kolejnego Konkursu Chopinowskiego.

Początki – od Wrocławia do Konkursu Chopinowskiego

Janusz Olejniczak urodził się 2 października 1952 roku we Wrocławiu. Wrocław był jego punktem startowym, ale edukacja muzyczna szybko zaprowadziła go w inne miejsca. Kariera artystyczna rozpoczęła się od nauki gry na fortepianie w szkole muzycznej w Krynicy-Zdroju, skąd przeniósł się do Warszawy, kontynuując edukację muzyczną. W połowie lat 60. wraz z rodzicami zamieszkał na dwa lata w Krynicy, a do szkoły muzycznej uczęszczał wówczas w Nowym Sączu.

Studiował w Warszawie i Łodzi u Luizy Walewskiej, Ryszarda Baksta i Zbigniewa Drzewieckiego, a następnie w Paryżu i Szwajcarii u Witolda Malcużyńskiego. Dyplom uzyskał w warszawskiej Wyższej Szkole Muzycznej w 1974 roku w klasie Barbary Hesse-Bukowskiej, po czym kontynuował naukę u Wiktora Mierżanowa w Warszawie oraz Paula Badury-Skody w Essen w latach 1977–1978.

Zanim jednak skończył studia, wydarzyło się coś, co zmieniło jego życie raz na zawsze. Urodzony we Wrocławiu, był najmłodszym laureatem 8. Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w 1970 roku. Swoją międzynarodową karierę rozpoczął po udziale w VIII Międzynarodowym Konkursie Chopinowskim w 1970 roku, gdzie zdobył VI nagrodę. Miał wtedy osiemnaście lat.

Janusz Olejniczak był w 1970 roku najmłodszym laureatem Międzynarodowego Konkursu im. Fryderyka Chopina. Cztery lata później zdobył nagrodę na Międzynarodowym Konkursie im. Alfreda Caselli w Neapolu.

Koncerty na pięciu kontynentach

Janusz Olejniczak koncertował w Europie, Ameryce Północnej i Południowej, Azji i Australii w najsłynniejszych salach koncertowych, takich jak Carnegie Hall w Nowym Jorku, Filharmonia Berlińska, Teatro Colón w Buenos Aires, Salle Pleyel w Paryżu, Suntory Hall w Tokio, Lincoln Center w Waszyngtonie, Tonhalle w Düsseldorfie, Concertgebouw w Amsterdamie i Konserwatorium w Moskwie. To nie jest lista na pokaz – to rzeczywisty przekrój najważniejszych scen muzycznych świata.

Występował z orkiestrami pod dyrekcją takich dyrygentów, jak Witold Rowicki, Stanisław Wisłocki, Kazimierz Kord, Antoni Wit, Jerzy Maksymiuk, Tadeusz Strugała, Charles Dutoit, Andrzej Borejko, Grzegorz Nowak i Jacek Kaspszyk. Przez wiele lat współpracował z Markiem Mosiem i Orkiestrą Aukso. Wielokrotnie wystąpił również z Orkiestrą XVIII Wieku Fransa Brüggena oraz Orchestre des Champs-Élysées pod dyrekcją Philippe’a Herrewegha.

Był stałym gościem Festiwalu „Chopin i jego Europa” w Warszawie, na którym grał m.in. u boku Marthy Argerich i Marii João Pires. Takie zestawienia nazwisk mówią same za siebie – Olejniczak funkcjonował w absolutnej czołówce światowej pianistyki.

Dorobek płytowy – ponad 40 nagrań

Dorobek artystyczny Janusza Olejniczaka obejmuje ponad 40 nagrań płytowych dokonanych dla takich wytwórni, jak Polskie Nagrania, Tonpress, Muza, Wifon, Opus 111, Camerata, Sony Classical, Selene, CD Accord i Bearton. To imponująca lista – od rodzimych wydawców po jeden z największych światowych koncernów muzycznych.

Poza rozległym repertuarem chopinowskim nagrał również dzieła Rameau, Mozarta, Schuberta, Prokofiewa, Kilara, Góreckiego, Lutosławskiego, Ravela i Szostakowicza. Olejniczak nie zamknął się wyłącznie w jednym repertuarze – choć Chopin był jego znakiem rozpoznawczym, zakres nagrań świadczy o szerokiej wrażliwości muzycznej.

Szczególne miejsce w dyskografii zajmują nagrania dla Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina. Wśród nich znalazła się rejestracja kompletu Mazurków Chopina na instrumencie historycznym – projekt wymagający nie tylko technicznego mistrzostwa, ale i głębokiej znajomości estetyki epoki.

Chopin na instrumentach historycznych – pionierska rola

Janusz Olejniczak był jednym z pierwszych wykonawców muzyki Chopina na instrumentach historycznych – Érardzie i Pleyelie. W świecie pianistyki klasycznej to nie jest mała rzecz. Gra na fortepianie z epoki wymaga zupełnie innego podejścia do brzmienia, artykulacji i dynamiki niż na współczesnym Steinwayu. Olejniczak podjął to wyzwanie, zanim stało się ono modne.

Efektem tej pracy były nagrania, które do dziś są punktem odniesienia dla muzykologów i wykonawców interesujących się historycznie poinformowaną interpretacją Chopina. Był jednym z pierwszych wykonawców muzyki Chopina na instrumentach historycznych, co plasuje go w gronie artystów, którzy realnie zmieniali sposób myślenia o wykonawstwie muzyki romantycznej.

Janusz Olejniczak – filmy: Pianista i Błękitna nuta

Pianista Romana Polańskiego

Olejniczak nagrał ścieżki dźwiękowe do dwóch słynnych filmów: Pianisty Romana Polańskiego oraz Błękitnej nuty Andrzeja Żuławskiego. W przypadku Pianisty jego rola była wyjątkowa – zagrał muzykę fortepianową w filmie z 2002 roku, a także wystąpił jako dubler rąk głównego bohatera. Film zdobył Złotą Palmę w Cannes i Oscary, a muzyka – grana przez Olejniczaka – stała się integralną częścią jednego z najważniejszych dzieł kina europejskiego ostatnich dekad.

Błękitna nuta i rola Chopina

W filmie Błękitna nuta Andrzeja Żuławskiego Janusz Olejniczak nie tylko nagrał ścieżkę dźwiękową, ale wcielił się także aktorsko w postać Fryderyka Chopina. Film powstał w 1991 roku i był jednym z niewielu projektów, w których pianista przekroczył granicę między estradą a ekranem. Zagrał kompozytora, którego muzykę interpretował przez całe życie – to rodzaj artystycznej konsekwencji rzadko spotykanej nawet wśród najwybitniejszych muzyków.

Nagrał też większość partii fortepianowych do filmu Chopin. Pragnienie miłości. Jego głos – dosłownie i w przenośni – był w polskim kinie chopinowskim nieodłączny.

Repertuar – Chopin i polska muzyka współczesna

Chopin był centrum, ale nie jedyną treścią artystycznej tożsamości Olejniczaka. Poza żelaznym repertuarem klasycznym – zwłaszcza chopinowskim – wykonywał także polską muzykę współczesną, m.in. kompozycje Witolda Lutosławskiego, Henryka Mikołaja Góreckiego i Wojciecha Kilara. To ważny kontekst: Olejniczak nie był pianistą jednego nurtu, ale artystą aktywnie wspierającym żywą polską twórczość.

Jego interpretacje Chopina były cenione za połączenie głębokiej ekspresji z intelektualną precyzją. Niezwykła wrażliwość muzyczna, zwłaszcza w interpretacjach utworów Fryderyka Chopina, przyniosła mu międzynarodową sławę i uznanie. Krytycy i muzykolodzy wielokrotnie podkreślali, że jego podejście do chopinowskiej frazy łączyło tradycję polskiej szkoły pianistycznej z nowoczesnością myślenia o stylu i historyczności.

Nagrody i odznaczenia

W dowód uznania dla swych interpretacji muzycznych ośmiokrotnie otrzymał nagrodę „Fryderyk”, a za całość dorobku artystycznego odznaczony został Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski w 2000 roku oraz Złotym Medalem Gloria Artis w 2005 roku.

8 nagród Fryderyk – tyle razy polska branża muzyczna nagrodziła interpretacje Janusza Olejniczaka. Do tego Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2000) i Złoty Medal Gloria Artis (2005).

Nagrodę Złoty Fryderyk – wyróżnienie za całokształt – otrzymał jako uznany pedagog i artysta, którego wkład w polską kulturę muzyczną był niepodważalny. Był określany jako wybitny pianista, niezwykła osobowość i pedagog UMFC.

Działalność pedagogiczna – mistrz i mentor

Przez wiele lat prowadził klasę fortepianu w Uniwersytecie Muzycznym Fryderyka Chopina w Warszawie. Jego praca dydaktyczna nie ograniczała się jednak do jednej uczelni. Wielokrotnie zasiadał w jury konkursów pianistycznych i dawał lekcje mistrzowskie poza granicami kraju – w Europie, Kanadzie, Japonii i Kolumbii.

Wielokrotnie zasiadał w jury konkursów pianistycznych, w tym Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina, a lekcje mistrzowskie prowadził w Europie, Kanadzie, Japonii i Kolumbii. W 2025 roku miał zasiadać w jury Międzynarodowego Konkursu Chopinowskiego – nie zdążył.

Jerzy Kisielewski powiedział, że był autorytetem dla młodzieży, mentorem i przyjacielem studentów, który karmił się tym, co młodzi ludzie mają mu do powiedzenia. Ceniono go za humor i anegdoty, ale również dystans do siebie i świata, a z jego nagrań czerpać mogą przyszłe pokolenia muzyków.

Życie prywatne

Po rozwodzie ze Sławomirą Łozińską, z którą miał dwóch synów – Tomasza i Pawła – pianista związał się z Elżbietą Dmochowską, również aktorką. Ich związek przyniósł na świat syna Jana. Po tragicznej śmierci Tomasza w wieku 24 lat, Janusz Olejniczak i Sławomira Łozińska wykazali się wzajemnym wsparciem. Życie prywatne artysty naznaczone było więc zarówno radościami, jak i poważnymi stratami.

Odejście i znaczenie dorobku

20 października 2024 roku, w wieku 72 lat, odszedł Janusz Olejniczak – wybitny pianista i pedagog, jeden z najwybitniejszych współczesnych chopinistów. 29 października 2024 roku w Kościele Sióstr Wizytek odbyła się Msza Święta Żałobna, po której nastąpiło odprowadzenie do grobu rodzinnego na Cmentarzu Stare Powązki.

Ministra kultury i dziedzictwa narodowego Hanna Wróblewska podkreśliła, że wraz ze śmiercią Janusza Olejniczaka odeszła pewna część historii, ale pozostaje jego dorobek artystyczny. Społeczność Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina pożegnała go jako wspaniałego pedagoga i przyjaciela, a jego odejście uznała za ogromną stratę nie tylko dla uczelni, ale dla światowej pianistyki.

Ponad 40 płyt, dwie ikoniczne ścieżki dźwiękowe, sceny od Tokio po Buenos Aires, osiem Fryderyków i setki wychowanych pianistów – to nie jest dorobek, który łatwo zmierzyć. Olejniczak był artystą, który Chopina traktował jako żywą materię, nie muzealny eksponat. I właśnie dlatego jego nagrania wciąż brzmią świeżo.