Jerzy Szmajdziński – biografia i działalność polityczna

Jerzy Szmajdziński to jeden z tych polityków polskiej lewicy, których kariery mierzy się nie latami, ale dekadami nieprzerwanej obecności w parlamencie. Urodzony 9 kwietnia 1952 roku we Wrocławiu, związany z tym miastem przez całe życie, zginął dokładnie dzień po swoich 58. urodzinach – 10 kwietnia 2010 roku w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem. Był wicemarszałkiem Sejmu, byłym szefem MON i zaledwie kilka miesięcy wcześniej ogłoszonym kandydatem SLD na urząd prezydenta. Jego biografia to nie tylko suchy zestaw funkcji – to historia człowieka, który przez ponad ćwierć wieku kształtował polską politykę obronną i parlamentarną.

Wrocław jako punkt wyjścia – dzieciństwo i edukacja

Jerzy Szmajdziński urodził się 9 kwietnia 1952 roku we Wrocławiu i właśnie tam ukończył w 1975 roku studia na Akademii Ekonomicznej. Zanim jednak trafił na uczelnię, uczył się w Elektronicznych Zakładach Naukowych we Wrocławiu. Sam Szmajdziński wielokrotnie podkreślał, że to właśnie Wrocław ukształtował jego charakter – miasto, z którym czuł się silnie związany przez całe życie, nawet gdy jego aktywność polityczna przeniosła się do Warszawy.

Był pierworodnym synem Henryka i Heleny Szmajdzińskich. Jeszcze jako student Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu został członkiem PZPR i zaczął działać w Socjalistycznym Związku Studentów Polskich. Zaangażowanie polityczne pojawiło się więc bardzo wcześnie – niemal równolegle z edukacją akademicką.

Początki kariery politycznej – lata 70. i 80.

Na studiach, w 1973 roku, wstąpił do PZPR, której członkiem był do 1990 roku. W 1986 roku został członkiem Komitetu Centralnego PZPR i do 1990 roku pozostał w partii. Równolegle budował pozycję w strukturach młodzieżowych – w latach 1984–1989 był przewodniczącym Zarządu Głównego Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, a w latach 1989–1990 kierownikiem Wydziału Organizacyjnego KC PZPR.

Warto też odnotować aktywność Szmajdzińskiego poza polityką sensu stricto. W latach 1983–1991 działał w Polskim Komitecie Olimpijskim, przez dwa lata (1988–1990) był jego wiceprezesem. To zaangażowanie w sport nie było przypadkowe – przez całe życie sport stanowił dla niego ważną wartość, zarówno prywatnie, jak i instytucjonalnie.

Jerzy Szmajdziński był posłem na Sejm PRL IX kadencji (1985–1989), a następnie zasiadał w Sejmie I, II, III, IV, V i VI kadencji w latach 1991–2010 – łącznie ponad ćwierć wieku nieprzerwanej obecności w parlamencie.

Transformacja ustrojowa i budowanie lewicy po 1989 roku

Przełom 1989–1990 roku nie zakończył kariery Szmajdzińskiego – wręcz przeciwnie, otworzył jej nowy rozdział. Zaangażował się we współtworzenie SdRP, w której pełnił funkcję sekretarza generalnego od marca 1993 do grudnia 1997 roku. To był czas, gdy polska lewica musiała na nowo zdefiniować swoją tożsamość i zbudować wiarygodność w demokratycznym systemie – i Szmajdziński był jedną z kluczowych postaci tego procesu.

W Sejmie II kadencji, po wyborze Aleksandra Kwaśniewskiego na prezydenta w 1995 roku, objął po nim przewodnictwo klubu parlamentarnego SLD. Pod koniec 1997 roku był wymieniany jako jeden z kandydatów do przywództwa w SdRP. Po przekształceniu SLD w partię, na pierwszym kongresie w grudniu 1999 roku, został wybrany na wiceprzewodniczącego Sojuszu.

Od powołania SdRP był członkiem tej partii, od 1999 roku działał w Sojuszu Lewicy Demokratycznej, a od czerwca 2008 roku jako wiceprzewodniczący tej partii.

Ekspert od obronności – Komisja Obrony Narodowej

Od początku kariery poselskiej Szmajdziński uchodził w Sojuszu za specjalistę od spraw wojskowości. W Sejmie I kadencji był wiceszefem Komisji Obrony Narodowej, a w następnej kadencji jej szefem. To nie był przypadkowy obszar zainteresowań – Szmajdziński konsekwentnie budował kompetencje w tej dziedzinie przez kolejne lata.

Pod jego kierownictwem komisja przygotowała ustawę o ministrze obrony narodowej stanowiącą, że w Polsce obowiązuje zasada cywilnej i demokratycznej kontroli nad siłami zbrojnymi. To był jeden z ważniejszych aktów legislacyjnych regulujących relacje między władzą cywilną a wojskiem w demokratycznej Polsce – i Szmajdziński miał w nim bezpośredni udział.

Był wielkim zwolennikiem armii i dążył do zwiększenia jej finansowania. Jego podejście do kwestii obronności było dalekie od ideologicznego – stawiał na pragmatyzm i profesjonalizm.

Minister Obrony Narodowej w latach 2001–2005

W październiku 2001 roku Szmajdziński został mianowany ministrem obrony narodowej w rządzie Leszka Millera. Był to szczyt jego dotychczasowej kariery rządowej. Utrzymał pozycję ministra obrony w rządzie Marka Belki, uczestnicząc aktywnie w wydarzeniach politycznych. Łącznie jako szef MON spędził cztery lata – od 2001 do 2005 roku.

Okres jego kierowania resortem obrony przypadł na czas intensywnych przemian w polskich siłach zbrojnych: wstąpienie Polski do NATO wymagało głębokich reform strukturalnych, modernizacji sprzętu i dostosowania doktryn do standardów sojuszniczych. 21 kwietnia 2004 roku tymczasowo pełnił obowiązki ministra spraw wewnętrznych i administracji, w związku z wyborem wcześniej zajmującego to stanowisko Józefa Oleksego na marszałka Sejmu.

Za kadencji Szmajdzińskiego jako ministra obrony Polska uczestniczyła w operacjach międzynarodowych, a polskie siły zbrojne przechodziły głęboką modernizację zgodną ze standardami NATO.

Odznaczenia i honorowe obywatelstwa

Działalność Szmajdzińskiego była doceniana zarówno w kraju, jak i za granicą. Otrzymał m.in. Order Gwiazdy Białej I klasy, uzyskany w Estonii w 2002 roku, oraz tytuł Rycerza Komandora Orderu Imperium Brytyjskiego, przyznany w 2004 roku przez Wielką Brytanię.

Honorowe obywatelstwo otrzymał m.in. w Jeleniej Górze (2002), Bolkowie (2004), a pośmiertnie – na Dolnym Śląsku (2010), w Lubinie (2010), Wrocławiu (2010) oraz Legnicy (2011). Wrocław, miasto jego urodzenia, nadało mu honorowe obywatelstwo właśnie pośmiertnie – jako wyraz uznania dla człowieka, który przez dekady reprezentował ten region w polskim parlamencie.

Wicemarszałek Sejmu VI kadencji i kandydatura prezydencka

Od października 2007 roku Szmajdziński był wicemarszałkiem Sejmu. Funkcja ta przypadła mu po wyborach parlamentarnych, w których zdobył 42 724 głosów, ponownie uzyskując mandat posła. Jako wicemarszałek Sejmu VI kadencji był jedną z kluczowych postaci kierownictwa izby niższej polskiego parlamentu.

W grudniu 2009 roku ogłoszono go kandydatem SLD na wyborach prezydenckich w 2010 roku. Była to naturalna konsekwencja jego pozycji w partii i wieloletniego doświadczenia – Szmajdziński był jednym z najbardziej rozpoznawalnych polityków lewicy. Kampania prezydencka nigdy się jednak nie rozpoczęła w pełni.

Sport jako pasja – nie tylko polityk

Poza polityką Szmajdziński był człowiekiem o szerokich zainteresowaniach. Grał w piłkę ręczną, nożną, w koszykówkę, a ostatnio z wielkim zaangażowaniem w tenisa. Zajął stanowisko w zarządzie koszykarskiej spółki akcyjnej Śląsk Wrocław, co świadczy o jego wszechstronnych zainteresowaniach oraz zaangażowaniu w rozwój sportu.

Uwielbiał też teatr – bardzo lubił chodzić do niego z całą rodziną. Nie opuścił żadnej premiery w Wałbrzychu, Legnicy czy Wrocławiu, a jeszcze bywał na warszawskich premierach. W wywiadach podkreślał, że dla niego rozwój człowieka to nie tylko ćwiczenie ciała, ale i duchowy – teatr i sport traktował jako dwie strony tej samej monety.

Rodzina

Jerzy Szmajdziński był żonaty z Małgorzatą Szmajdzińską i miał dwoje dzieci: Agnieszkę i Andrzeja. Wielki świat rozgrywany na Wiejskiej i w warszawskich salonach nie miał wpływu na ich życie rodzinne. Po przekroczeniu progu domu Szmajdziński był po prostu mężem i tatą, a nie politykiem z pierwszych stron gazet.

Najbardziej lubił wtedy szybko zrzucić garnitur, poluzować krawat, ubrać spodnie od dresu i bluzę, i kompletnie się wyłączyć. Obraz zupełnie inny niż ten z sejmowej mównicy.

Katastrofa smoleńska – 10 kwietnia 2010 roku

10 kwietnia 2010 roku Szmajdziński stracił życie w katastrofie polskiego samolotu Tu-154M w Smoleńsku, w drodze na obchody 70. rocznicy zbrodni katyńskiej. Zginął dzień po swoich 58. urodzinach. Był wśród 96 osób, które nie przeżyły tej tragedii.

Śmierć Szmajdzińskiego oznaczała dla SLD utratę jednego z najbardziej doświadczonych polityków – człowieka, który przez ponad dwie dekady był filarem partii, jej parlamentarnym głosem i kandydatem na najwyższy urząd w państwie. Dla upamiętnienia jego zasług odsłonięto tablicę pamiątkową przy stadionie Oporowska we Wrocławiu. 11 kwietnia 2012 roku imię Jerzego Szmajdzińskiego nadano Sali Reprezentacyjnej w siedzibie Ministerstwa Obrony Narodowej.

Pamięć o nim jest kultywowana przez środowiska lewicowe – politycy SLD regularnie odwiedzają jego grób, wspominając go razem z innymi ofiarami katastrofy smoleńskiej z kręgu lewicy. Wrocław, Jelenia Góra, Legnica – miejsca, z którymi był związany przez lata pracy parlamentarnej, upamiętniły go tablicami i honorowymi obywatelstwami.